Bir dava sonuçlandıktan ve mahkeme kararı kesinleştikten sonra, belirli koşulların gerçekleşmesi hâlinde yeniden yargılama yapılması mümkün olabilir. Özellikle kararın verilmesinden sonra önemli yeni delillerin ortaya çıkması, hükme esas alınan belgelerin sahte olduğunun anlaşılması veya yargılama sürecinde kanunda belirtilen hukuka aykırılıkların bulunması hâlinde bu hukuki yol gündeme gelebilir.
Peki, kesinleşmiş bir mahkeme kararı yeniden incelenebilir mi? Yeni delil bulunması yeniden yargılama için yeterli midir? Yargılamanın yenilenmesi başvurusu nereye yapılır ve hangi süre içerisinde başvurulmalıdır?
Bu soruların yanıtı, davanın ceza veya hukuk yargılamasına ilişkin olmasına göre değişmektedir. Ceza davalarında yargılamanın yenilenmesi, hukuk davalarında ise yargılamanın iadesi adı verilen olağanüstü kanun yoluna başvurulabilir.
- Yargılamanın Yenilenmesi Nedir? Kesinleşmiş Karar Tekrar İncelenebilir mi?
Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir mahkeme hükmünün kanunda sınırlı olarak sayılan nedenlerin bulunması hâlinde yeniden incelenmesini sağlayan olağanüstü bir kanun yoludur.
Normal şartlarda mahkeme kararları, kanun yollarına başvuru imkânlarının tüketilmesi veya başvuru sürelerinin geçirilmesi sonucunda kesinleşir. Ancak kesinleşmiş bir hükmün verilmesinden sonra ortaya çıkan bazı olaylar, deliller veya hukuka aykırılıklar, kararın yeniden değerlendirilmesini gerekli kılabilir.
Bu yol, kesinleşmiş her kararın yeniden tartışmaya açılabileceği anlamına gelmez. Başvurunun kabul edilebilmesi için ilgili kanunda düzenlenen yenileme veya iade nedenlerinden en az birinin bulunması ve gerekli koşulların yerine getirilmesi gerekir.
Ceza yargılamasında bu kurum 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 311 ve devamı maddelerinde, hukuk yargılamasında ise 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 374 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir.
- Ceza Davasında Yargılamanın Yenilenmesi Hangi Hâllerde İstenir? (CMK 311)
Ceza davalarında yargılamanın yenilenmesi, CMK’nın 311. maddesinde düzenlenmiştir. Kesinleşmiş bir hükümle sonuçlanmış ceza davasının yeniden görülmesi, kanunda belirtilen nedenlerin gerçekleşmesine bağlıdır.
CMK’nın 311. maddesi, hükümlü lehine yargılamanın yenilenmesi nedenlerini düzenlemektedir. Buna göre başlıca şu hâllerde yeniden yargılama talep edilebilir:
- Hükme esas alınan belgenin sahte olduğunun anlaşılması: Duruşmada kullanılan ve hükmü etkileyen bir belgenin sahte olduğunun sonradan anlaşılması.
- Tanık veya bilirkişinin gerçeğe aykırı beyanda bulunması: Yemin verilerek dinlenen tanık veya bilirkişinin, hükümlü aleyhine kasıt veya ihmal ile hükmü etkileyecek biçimde gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun veya oy verdiğinin anlaşılması.
- Hâkimin görevini yerine getirirken kusurlu davranması: Hükme katılan hâkimlerden birinin, hükümlünün neden olduğu kusur dışında, görevini yerine getirirken ceza soruşturmasını veya mahkûmiyetini gerektirecek nitelikte kusur işlemesi.
- Dayanak hukuk mahkemesi kararının ortadan kaldırılması: Ceza hükmünün dayandığı hukuk mahkemesi kararının kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kaldırılması.
- Yeni olay veya delillerin ortaya çıkması: Yeni olayların veya yeni delillerin ortaya konulması ve bunların tek başına ya da önceki delillerle birlikte değerlendirildiğinde hükümlünün beraatini veya daha hafif bir cezayı gerektirebilecek nitelikte olması.
- AİHM kararı veya belirli sonuçlanan başvurular: Ceza hükmünün Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya ek protokollerinin ihlali sonucunda verildiğinin ve hükmün bu ihlale dayandığının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi. Ayrıca kanunda belirtilen koşullarda, hüküm aleyhine yapılan AİHM başvurusunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşmeyle sonuçlanması da bu kapsamdadır.
Bunun yanında CMK’nın 314. maddesinde sanık veya hükümlü aleyhine yargılamanın yenilenmesi nedenleri de ayrıca düzenlenmiştir.
Yeni Delil Bulunursa Kesinleşmiş Ceza Kararı Değişir mi?
Yeni bir delilin ortaya çıkması, tek başına yargılamanın yenilenmesi talebinin kabul edilmesi için yeterli değildir.
CMK 311/1-e kapsamında ileri sürülen yeni olay veya delilin, önceki hükmün sonucunu değiştirebilecek ağırlıkta olması gerekir. Delilin tek başına veya önceki delillerle birlikte değerlendirildiğinde hükümlünün beraatini ya da daha hafif bir cezayı gerektirebilecek nitelikte bulunması önemlidir.
Örneğin, kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararından sonra sanığın olay tarihinde suç mahallinde bulunmadığını gösterebilecek yeni bir kamera kaydının elde edilmesi, somut olayın koşullarına göre yargılamanın yenilenmesi nedeni olabilir.
Buna karşılık, önceki yargılamada sunulmuş ve değerlendirilmiş delillerin yalnızca yeniden ileri sürülmesi veya mahkemenin delilleri farklı değerlendirmesi gerektiğinin savunulması kural olarak yeterli değildir.
Önemli olan, yeni delilin yalnızca farklı bir bilgi sunması değil, önceki hükmün sonucunu etkileyebilecek hukuki öneme sahip olmasıdır.
- Hukuk Davasında Yargılamanın İadesi Nedir? (HMK 374)
Hukuk davalarında kesinleşmiş mahkeme kararlarının yeniden incelenmesi, HMK’nın 374 ve devamı maddelerinde düzenlenen yargılamanın iadesi yoluyla mümkündür.
Ceza yargılamasındaki yargılamanın yenilenmesinden farklı olarak hukuk yargılamasında kanunun kullandığı terim yargılamanın iadesidir.
HMK’nın 374. maddesine göre kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı yargılamanın iadesi istenebilir.
Ancak bu başvurunun yapılabilmesi için HMK’nın 375. maddesinde sınırlı olarak sayılan iade nedenlerinden birinin bulunması gerekir.
Hukuk Davalarında Yargılamanın İadesi Hangi Sebeplerle İstenebilir?
HMK’nın 375. maddesinde düzenlenen başlıca yargılamanın iadesi sebepleri şunlardır:
- Mahkemenin kanuna uygun şekilde teşekkül etmemiş olması.
- Davaya bakması yasak olan veya reddi talebi kesin olarak kabul edilen hâkimin karara katılması.
- Davanın vekil veya temsilci olmayan kişilerin huzuruyla görülüp karara bağlanması.
- Yargılama sırasında, aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle elde edilemeyen önemli bir belgenin karar verildikten sonra ele geçirilmesi.
- Karara esas alınan senedin sahte olduğunun mahkeme veya resmî makam önünde ikrar edilmesi ya da sahteliğine karar verilmesi.
- Karara esas alınan tanığın yalan tanıklık yaptığının sonradan sabit olması.
- Bilirkişi veya tercümanın kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun belirlenmesi.
- Lehine karar verilen tarafın yalan yere yemin ettiğinin ikrar veya yazılı delille sabit olması.
- Karara esas alınan başka bir hükmün kesinleşmiş bir kararla ortadan kaldırılması.
- Lehine karar verilen tarafın karara etkili hileli davranışta bulunması.
- Aynı taraflar, konu ve sebebe ilişkin başka bir davada önceki kesin hükme aykırı bir karar verilmesi ve bu kararın da kesinleşmesi.
- Kararın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya ek protokollerinin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi.
- Kanunda belirtilen koşullarda, hüküm aleyhine yapılan AİHM başvurusunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşmeyle sonuçlanması.
Bu nedenlerden birinin ileri sürülmesi, başvurunun mutlaka kabul edileceği anlamına gelmez. Mahkeme, ileri sürülen iade sebebini ve sunulan delilleri kanuni koşullar çerçevesinde değerlendirir.
- Yargılamanın Yenilenmesi Başvurusu Nereye ve Nasıl Yapılır?
Ceza ve hukuk yargılamalarında başvurunun yapılacağı merci ve izlenecek usul farklıdır.
Ceza Davalarında
CMK’nın 318. maddesi uyarınca yargılamanın yenilenmesi istemi, hükmü veren mahkemeye sunulur.
Başvuru dilekçesinde yenileme nedeni ve bu nedeni destekleyen deliller açıkça gösterilmelidir.
Mahkeme öncelikle talebin kanuni koşulları taşıyıp taşımadığını ve kabule değer olup olmadığını inceler. Bu ilk değerlendirme duruşma yapılmaksızın gerçekleştirilir.
Hukuk Davalarında
HMK’nın 378. maddesi uyarınca yargılamanın iadesi talebini içeren dilekçe, kararı veren mahkemeye sunulur.
Mahkeme, HMK 379 kapsamında tarafları davet edip dinledikten sonra talebin süresinde yapılıp yapılmadığını, hükmün kesin olup olmadığını ve ileri sürülen nedenin kanunda düzenlenen iade sebeplerinden biri olup olmadığını inceler.
Her iki yargılama türünde de başvurunun yalnızca önceki kararın hatalı olduğu iddiasına dayandırılması yeterli değildir. Kanunda belirtilen özel nedenin ve bu nedeni destekleyen delillerin ortaya konulması gerekir.
- Yargılamanın Yenilenmesi İçin Başvuru Süresi Ne Kadardır?
Yargılamanın yenilenmesi ve yargılamanın iadesi başvurularında süreler, davanın türüne ve ileri sürülen nedene göre değişir.
Ceza Davalarında Başvuru Süresi
CMK’nın 311. maddesinde düzenlenen hükümlü lehine yargılamanın yenilenmesi nedenleri bakımından genel ve tek bir başvuru süresi öngörülmemiştir.
Bununla birlikte CMK 311/1-f kapsamında AİHM kararına dayanan yenileme taleplerinde, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıllık başvuru süresi bulunmaktadır.
Başvurunun dayandığı yenileme nedeninin niteliğine göre özel düzenlemelerin ayrıca incelenmesi gerekir.
Hukuk Davalarında Başvuru Süresi
HMK’nın 377. maddesine göre yargılamanın iadesi süresi, ilgili iade nedenine göre kanunda belirtilen olayın gerçekleştiği veya öğrenildiği tarihten itibaren üç aydır. Genel kural olarak ayrıca hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıllık üst süre bulunmaktadır.
Ancak bazı iade nedenleri bakımından özel süre düzenlemeleri ve istisnalar bulunmaktadır. Özellikle AİHM kararına dayanan başvurularda Anayasa Mahkemesinin E.2022/7, K.2022/79 sayılı iptal kararı dikkate alınmalıdır.
Bu nedenle hukuk davalarında başvuru süresi değerlendirilirken ilgili iade sebebinin öğrenilme tarihi ve uygulanacak özel süre düzenlemesi birlikte incelenmelidir.
- Yargılamanın Yenilenmesi Başvurusu İnfazı Durdurur mu?
Yargılamanın yenilenmesi veya yargılamanın iadesi talebinde bulunulması, kesinleşmiş kararın infazını ya da icrasını kendiliğinden durdurmaz.
Ceza yargılamasında CMK’nın 312. maddesi uyarınca mahkeme, koşulların bulunması hâlinde infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir.
Hukuk yargılamasında ise HMK’nın 381. maddesine göre yargılamanın iadesi davası hükmün icrasını kendiliğinden durdurmaz. Ancak gerekli koşulların bulunması hâlinde mahkeme, talep üzerine ve kural olarak teminat karşılığında icranın durdurulmasına karar verebilir.
Bu nedenle başvuru yapılırken infazın veya icranın durdurulması talebinin de ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
- Yargılamanın Yenilenmesi Talebi Kabul Edilirse Ne Olur?
Yargılamanın yenilenmesi talebinin kabul edilmesi, doğrudan beraat veya davanın başvuruda bulunan kişi lehine sonuçlanması anlamına gelmez.
Ceza Yargılamasında
Mahkeme, yenileme isteminin kabule değer olup olmadığını inceledikten sonra kanundaki aşamalara göre delillerin toplanmasına karar verebilir. İddialar yeterli şekilde doğrulanırsa yeniden duruşma açılır.
Yeniden yapılan yargılama sonucunda önceki hüküm onanabilir veya yeni bir hüküm kurulabilir. Somut olayın koşullarına göre beraat, daha hafif bir ceza ya da önceki hükmün korunması söz konusu olabilir.
Hukuk Yargılamasında
HMK’nın 380. maddesi uyarınca iade sebebi sabit görülürse yeniden yargılama yapılır. Yapılan inceleme sonucunda önceki karar onanabilir veya kısmen yahut tamamen değiştirilebilir.
Kanunda belirtilen bazı özel hâllerde ise yeniden inceleme yapılmaksızın hükmün iptaline karar verilmesi mümkündür.
Dolayısıyla talebin kabul edilmesi ile yeniden yargılama sonucunda verilecek karar birbirinden farklı aşamalardır.
- Yargılamanın Yenilenmesi ile İstinaf ve Temyiz Arasındaki Fark Nedir?
İstinaf ve temyiz, mahkeme kararlarına karşı kanunda öngörülen süreler içerisinde başvurulabilen olağan kanun yollarıdır.
Yargılamanın yenilenmesi ise kesinleşmiş hükümlere karşı, yalnızca kanunda belirtilen özel nedenlerin bulunması hâlinde başvurulabilen olağanüstü kanun yoludur.
Temel farklar şöyledir:
- İstinaf: İlk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesince incelenmesini sağlar.
- Temyiz: Kanunda temyize açık olduğu belirtilen kararların Yargıtay tarafından hukuka uygunluk yönünden incelenmesini sağlar.
- Yargılamanın yenilenmesi: Kesinleşmiş ceza hükümlerinin kanunda sayılan özel nedenlerle yeniden incelenmesini sağlar.
- Yargılamanın iadesi: Kesinleşmiş hukuk mahkemesi hükümlerinin HMK’da belirtilen özel nedenlerle yeniden incelenmesine imkân verir.
Bu nedenle yargılamanın yenilenmesi veya iadesi, istinaf ya da temyiz başvuru süresinin kaçırılmasını telafi etmek amacıyla kullanılabilecek genel bir başvuru yolu değildir.
- Kesinleşmiş Mahkeme Kararına Karşı Her Zaman Yeniden Yargılama İstenebilir mi?
Hayır. Kesinleşmiş bir kararın bulunması, tek başına yeniden yargılama yapılması için yeterli değildir.
Başvurunun kabul edilebilmesi için ceza davalarında CMK’da, hukuk davalarında ise HMK’da düzenlenen özel nedenlerden birinin gerçekleşmesi gerekir.
Örneğin, yalnızca mahkemenin delilleri yanlış değerlendirdiğini düşünmek, kararın adaletsiz olduğunu ileri sürmek veya önceki savunmaları tekrar etmek kural olarak yeterli değildir.
Buna karşılık, hükme etkili yeni bir delilin ortaya çıkması, sahte belgenin kullanıldığının anlaşılması veya kanunda düzenlenen diğer yenileme nedenlerinin gerçekleşmesi hâlinde ilgili olağanüstü kanun yoluna başvurulması mümkün olabilir.
Bu nedenle her başvuruda kesinleşmiş kararın içeriği, yargılama dosyası, ileri sürülen yenileme nedeni ve kanuni başvuru süreleri birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç
Kesinleşmiş bir mahkeme kararının her durumda değiştirilemez olduğu düşünülmemelidir. Kanunda belirtilen koşulların gerçekleşmesi hâlinde ceza davalarında yargılamanın yenilenmesi, hukuk davalarında ise yargılamanın iadesi yoluna başvurulabilir.
Ancak bu başvuru yolları olağanüstü niteliktedir ve her karar bakımından uygulanamaz. Özellikle yeni delillerin hükme etkisi, ileri sürülen nedenin kanunda düzenlenip düzenlenmediği, başvuru mercii ve kanuni süreler dikkatle incelenmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup her uyuşmazlık, kendi dosya kapsamı ve hukuki koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.
